Wat leert 25 jaar EVA-Lanxmeer ons over circulaire- en toekomstbestendige gebiedsontwikkeling?

Hoe ontwerp je een woonwijk die ook na 25 jaar nog werkt? Met die vraag bezochten deelnemers uit de bouw, overheid, kennisinstellingen en ontwikkelwereld EVA-Lanxmeer in Culemborg tijdens een excursie van Cirkelstad Amersfoort-Utrecht.

De vragen aan het begin van de middag zijn herkenbaar voor iedereen die vandaag aan gebiedsontwikkeling werkt. Hoe houden natuurlijke materialen zich na 25 jaar? Werken de water- en energiesystemen nog zoals bedoeld? Hoe blijft sociale cohesie overeind als bewoners en organisaties veranderen? En welke lessen zijn bruikbaar voor de woonwijken die we vandaag ontwerpen en bouwen?

Een woonwijk, geen bouwproject

Bewoner en gids Felix van de Laar vertelt over het ontstaan van de wijk. Eind jaren negentig bracht initiatiefnemer Marleen Kaptein een groep mensen bijeen met een ambitie die destijds nog nauwelijks bestond: geen duurzaam gebouw ontwikkelen, maar een duurzame woonwijk. “Het gaat niet om een bouwproject,” zegt Felix. “Het gaat om een woonwijk. Vanaf ongeveer tweehonderd woningen ontstaan de voordelen van watermanagement, energie, biodiversiteit en sociale samenhang.”

Dat uitgangspunt zie je nog steeds terug. Regenwater wordt in de wijk opgevangen en infiltreert in de bodem. Bewoners parkeren, op een paar uitzonderingen na, op parkeerplaatsen aan de rand van de wijk. Daardoor is tussen de woningen veel ruimte voor groen, speelplekken en gezamenlijke hoven. Verspreid door de wijk liggen boomgaarden, eetbaar groen en een biologische stadsboerderij met winkel.

Robuuste wijk

Inmiddels wonen er ruim duizend mensen in EVA-Lanxmeer. De wijk bestaat uit verschillende hoven, ieder met een eigen karakter. Sommige organiseren gezamenlijke werkdagen en buurtactiviteiten, andere veel minder. Tussen de hoven zijn bovendien allerlei verbindingen. “ Ze werken allemaal verschillend, en dat mag ook,” zegt Felix. “Dat is juist de kracht. Er wonen hier gewoon duizend mensen, met allemaal hun eigen beroepen en levens. De wijk is zo robuust, het kan heel veel hebben. Stel dat twee derde van de bewoners niet meer meedoet aan het onderhoud van de wijk, dan nog blijft het bestaan.”

Van de oorspronkelijke pioniers woont nog een deel in de wijk. Tegelijkertijd trekken nieuwe bewoners in de huur- en koopwoningen. Jaap van Ham, gids en bewoner, is daar een voorbeeld van. Hij kocht zijn woning niet vanwege de ecologische uitgangspunten van EVA-Lanxmeer, maar omdat hij een koopwoning zocht. Pas daarna raakte hij betrokken bij zijn hof en ontdekte hij hoe de wijk was georganiseerd.

De hoven als sociale structuur

“De hoven zijn de ruggengraat van de sociale cohesie,” zegt Jaap. In zijn hof worden gezamenlijke onderhoudsdagen georganiseerd, besluiten bewoners samen over het beheer van het groen en draagt iedereen op zijn eigen manier bij. “Ik tuinier niet,” vertelt hij. “Maar ik organiseer rondleidingen, maak foto’s of regel andere dingen. Zo doet iedereen wat.” Zijn kinderen groeiden op tussen de buurtkinderen. Even een berichtje naar de buren als hij later thuis was, was vaak genoeg.

Auto’s staan, op een paar uitzonderingen na, buiten de woonwijk. Daardoor blijft tussen de woningen ruimte over voor groen, speelplekken en de gezamenlijke hoven. Onderweg vragen verschillende deelnemers zich af hoe je zulke gedeelde buitenruimtes ook in nieuwe gebiedsontwikkelingen organiseert. Niet alleen bij de oplevering, maar ook twintig of dertig jaar later.

Niet alles bleef hetzelfde

Niet alle ideeën uit de beginjaren bleven overeind. Sommige zonneboilers functioneerden nooit goed, dubbele waterleidingen liggen nog altijd ongebruikt in de grond en het hergebruik van grijs water bleek in de praktijk lastig te realiseren. Ook houten gevels vroegen meer onderhoud dan verwacht.

Dat geldt ook voor de oorspronkelijke ambitie om van EVA-Lanxmeer een woon-werkwijk te maken. Er kwamen minder werkfuncties dan gepland. De beoogde living machine voor natuurlijke waterzuivering, een hotel en conferentievoorziening werden nooit gerealiseerd en sommige bedrijfsruimten kregen later een woonfunctie.

Uitdaging

Volgens Jaap zit de grootste uitdaging ergens anders. Nieuwe medewerkers bij gemeenten, woningcorporaties en andere organisaties kennen de oorspronkelijke uitgangspunten van de wijk vaak niet meer. Daardoor raken afspraken over beheer, water, openbare ruimte en gezamenlijke voorzieningen langzaam uit beeld.

Om die kennis vast te houden richtten bewoners TOPLA op, een toetsingsgroep die nieuwe plannen langs de oorspronkelijke ontwerpprincipes legt. Niet om ontwikkelingen tegen te houden, maar om ervoor te zorgen dat nieuwe keuzes blijven passen bij de opzet van de wijk. Gebiedsontwikkeling stopt niet bij de oplevering van een wijk. Ook daarna vraagt een gebied om beheer, samenwerking én het vasthouden van kennis.

Geleerde lessen

In de terugkoppeling verschuift het gesprek naar de projecten van de deelnemers zelf. Hoe ontwerp je zulke hoven in een gebied met een hogere dichtheid? Hoe zorg je dat de kennis over een wijk behouden blijft als bewoners, gemeenten en andere partners veranderen? En hoe maak je de waarde van een gebied zichtbaar, als die niet alleen in euro’s of CO₂ is uit te drukken?

“Het omdenken blijkt gewoon mogelijk,” merkt een deelnemer op. Een ander blijft hangen bij de dialoog aan de voorkant van een gebiedsontwikkeling. Niet beginnen bij een gebouw of een kavel, maar bij de vraag hoe een gebied als geheel moet functioneren. “De waarde die we hier voelen, krijg je niet in een Excel-sheet.”

Daarmee sluit de excursie ook aan op de opgaven waar de deelnemers dagelijks aan werken. Niet omdat EVA-Lanxmeer een blauwdruk is, maar omdat de wijk na 25 jaar laat zien welke vragen blijven terugkomen. “Dit is geen kaveldenken. Dit is gebiedsdenken – met de toekomstige gebruikers en waarden als leidend ontwerpprincipe.

Contact

Meedoen met circulaire-toekomstbestendige gebiedsontwikkeling? Heb je vragen of wil je ervaringen delen? Kom dan naar het HNN-spreekuur. We helpen je graag verder: Krijg als gemeente 2-20 uur circulair expert advies (mede mogelijk gemaakt door RVO) – stuur een email naar info@hetnieuwenormaal.nl  
Wil jij weten waar jij staat? Doe een HNN-projectevaluatie. (1x gratis voor Cirkelstad Partners)
Voor overige vragen of handreikingen:

Wytze Kuijper | +31 6 22968568 | wytze.kuijper@cirkelstad.nl