10 jaar IEWAN: Bewoners als opdrachtgever versterkt het nemen van duurzame keuzes

Samen bouwen – Samen beheren – Samen leven

“Werkt het nog?” Die vraag krijgen de bewoners van IEWAN misschien wel het vaakst. Tien jaar nadat de eerste bewoners hun intrek namen in de wooncoöperatie in Lent, is het een logische vraag. Want hoe houden een gebouw van stro, leem en hout, een eigen watersysteem én een gemeenschap die grotendeels op zelfbeheer draait zich in de praktijk?

Met die vraag bezochten professionals van gemeenten, woningcorporaties, ontwikkelaars en bouwbedrijven IEWAN tijdens een excursie van Cirkelstad Arnhem–Nijmegen. In een presentatie en rondleiding nam initiatiefnemer Mare Nynke de deelnemers mee in het ontwerpproces, de samenwerking én de keuzes die tien jaar later nog altijd zichtbaar zijn in de praktijk.

Circulair was nog nauwelijks een begrip

Toen de eerste initiatiefnemers Mare-Nynke en Hanneke in 2008 met elkaar in gesprek gingen, was circulariteit nog nauwelijks een begrip. Het uitgangspunt was eenvoudig: bouwen met zo veel mogelijk natuurlijke, hernieuwbare en onbehandelde materialen. “Energielabels, cijfers en maatstaven zeiden ons niet zoveel”, vertelt initiatiefnemer Mare Nynke. “Voor ons betekende het vooral: zo eco-logisch mogelijk bouwen, met materialen die zo min mogelijk bewerkt zijn.”

Samen om tafel

De initiatiefgroep begon met een gezamenlijke visie en besloot die vervolgens stap voor stap in de praktijk te brengen. “Niet alleen zeggen dat het anders moet, maar het gewoon gaan doen.” Vanuit die houding gingen de initiatiefnemers op zoek naar grond, financiering en partners. Een belangrijke les uit die fase was dat afzonderlijke gesprekken met gemeente, provincie, waterschap en andere betrokkenen veel tijd kostten. Daarom organiseerden de initiatiefnemers een bijeenkomst waarbij alle partijen tegelijk aanschoven. Vragen konden direct worden beantwoord en knelpunten gezamenlijk worden opgelost.

Bewoners als opdrachtgever

Toen het ontwerp verder vorm kreeg, kregen de toekomstige bewoners een rol die je in de sociale woningbouw zelden ziet. TALIS verzorgde de financiering, maar gaf de initiatiefgroep nadrukkelijk de rol van inhoudelijk opdrachtgever. Bewoners maakten keuzes over materiaalgebruik, woningindelingen en begrotingen en hielpen, samen met ruim 200 vrijwilligers, ook mee tijdens de bouw.

Die betrokkenheid bleef na de oplevering bestaan. Bewoners organiseren nog altijd een groot deel van het beheer en onderhoud van het complex en treden daarin als collectief op. Voor TALIS functioneren zij daardoor in de praktijk als één huurder: de wooncoöperatie is het eerste aanspreekpunt voor beheer, onderhoud en gezamenlijke besluiten.

10 jaar later: wat werkt en wat niet?

Na 10 jaar zien we het langdurige effect van de keuzes die destijds gemaakt zijn. De ervaringen kunnen worden getoetst aan de praktijk. Veel keuzes functioneren nog steeds zoals bedoeld. Het gebouw is niet aangesloten op het riool. Afvalwater wordt gezuiverd via een helofytenfilter en opnieuw gebruikt voor de toiletten. Regenwater wordt ingezet voor de wasmachines en met 219 zonnepanelen wekt de wooncoöperatie ongeveer evenveel energie op als zij verbruikt. Dat draagt bij aan lage woonlasten voor bewoners.

Niet alle keuzes pakten uit zoals vooraf gedacht. Zo moeten de bezinkputten van het watersysteem veel vaker worden geleegd dan voorzien en zorgen de verschillende waterstromen soms voor verstoppingen. “Experts hebben ernaar gekeken, maar we weten eigenlijk nog steeds niet precies wat de oplossing is,” vertelt Mare Nynke. Ook andere keuzes zouden de initiatiefnemers vandaag anders maken. De collectieve pelletkachel zou met de kennis van nu worden vervangen door een ander systeem. Daarnaast bleek tijdens de bouw dat bij een aantal woningen zonwering was vergeten. Die is later alsnog aangebracht, omdat de woningen veel meer zon vangen dan tijdens het ontwerp was voorzien.

Een gemeenschap vraagt onderhoud

Tijdens de rondleiding verschoof het gesprek steeds vaker van techniek naar de manier waarop bewoners samenleven. Het gebouw is zo ontworpen dat ontmoeting vanzelf ontstaat. De wintertuin, gedeelde wasruimte, logeerkamers en gezamenlijke ruimtes liggen op plekken waar bewoners elkaar dagelijks tegenkomen. “Wij wilden geen ruimte waar je speciaal naartoe moet, maar plekken waar je elkaar vanzelf ontmoet,” legt Mare Nynke uit.

Die gedachte loopt ook door in het dagelijks beheer. Bewoners onderhouden samen de tuin en de gemeenschappelijke ruimtes, organiseren klusdagen en beheren de gezamenlijke winkel. De gemeenschap blijft zich ontwikkelen met initiatieven als een solidariteitsfonds, een co-werkplek en De Kleine Wiel, waar workshops en buurtactiviteiten worden georganiseerd. Ook de klusdagen werden aangepast. Toen een hele dag klussen te veel bleek, werd dat een ochtend met een gezamenlijke lunch. “Nu zeggen mensen juist: jammer dat ik de klusdag moet missen.”

Die gemeenschap vraagt blijvende aandacht. Nieuwe bewoners worden niet geselecteerd op basis van een wachtlijst, maar op de vraag wie op dat moment past binnen de groep. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar leeftijd of gezinssamenstelling, maar ook naar wat iemand kan bijdragen aan de gemeenschap. Vertrekt bijvoorbeeld de boekhouder, dan is het prettig als iemand die rol kan overnemen.

Wat nemen deelnemers mee?

Tijdens de afsluitende gesprekken ging het al snel niet meer over de technische oplossingen, maar over de gemeenschap achter het gebouw. Een deelnemer van de gemeente Nijmegen verwoordde het zo: “Ik werk vaak vanuit materialen en CO₂-balansen. Maar als je het vanuit mensen benadert, krijg je misschien wel veel meer draagvlak om duurzame keuzes te maken.”

10 jaar na oplevering laat IEWAN zien dat een wooncoöperatie met natuurlijke materialen, gedeeld eigenaarschap en zelfbeheer ook op de lange termijn kan functioneren. Daarmee biedt het project waardevolle inzichten voor gemeenten, corporaties en ontwikkelaars die vandaag zoeken naar nieuwe manieren om samen te werken aan circulaire- en toekomstbestendige woonomgevingen – Samen bouwen – Samen beheren – Samen leven.

Contact

• Wil jij ook aan de slag met circulaire-toekomstbestendige gebiedsontwikkeling?
• Heb je vragen of wil je ervaringen delen? Kom dan naar het HNN-spreekuur.
• We helpen je graag verder: Krijg als gemeente 2-20 uur circulair expert advies (mede mogelijk gemaakt door RVO) – stuur een email naar info@hetnieuwenormaal.nl

Wil jij weten waar jij staat? Doe een HNN-evaluatie. (1x per jaar gratis voor Cirkelstad Partners)

Voor overige vragen of handreikingen:

Wytze Kuijper | +31 6 22968568 | wytze.kuijper@cirkelstad.nl