Cirkelstad Haarlem Kennemerland: Rondleiding door Woonfabriek HDO

Op 9 juni waren we te gast bij Cirkelstad partner HDO in Beverwijk. Met een rondleiding door de fabriek en presentaties van Jasper Driesen (HDO) en Stefan de Vos (VLOT architecten) kregen deelnemers een kijkje in de praktijk van industrieel, modulair en biobased bouwen.

We startten in de fabriek waar Jasper Driesen liet zien hoe een woonmodule binnen 9 dagen het volledige productieproces doorloopt. De fabriek is ontworpen op efficiënte doorlooptijden. Zo is voor afwerking gekozen voor een Clicwall systeem, dat snel gemonteerd en niet afgewerkt hoeft te worden. Bovendien is dit droge systeem ook demontabel. De wanden, vloeren en daken worden fabrieksmatig gevuld met cellulose- isolatie, luchtdicht afgewerkt en voorzien van gevelbekleding uit de fabriek.

Voordat een project de uitvoering ingaat, moeten in de engineeringsfase alle fouten uit het ontwerp gehaald zijn. Jasper: “We volgen de 1-10-100-regel:  Het kost 1 uur om een fout uit het model te halen, 10 uur om diezelfde fout in de fabriek op te lossen en het 100-voudige op de bouwplaats.” HDO werkt vanuit een parametrisch model waarin bijvoorbeeld BBL-eisen automatisch worden meegenomen. Ook voor flexwoningen wordt uitgegaan van BBL permanente bouw, om woonkwaliteit te waarborgen. Daarnaast weet je nooit hoe lang flexwoningen werkelijk op een locatie blijven staan.

Logistiek als ontwerpopgave

De logistiek wordt in het prefab bouwen idealiter al in de initiatieffase meegenomen. De bereikbaarheid van een locatie bepaalt immers de maximale afmeting van een module. De afmetingen van een dieplader bepaald de maximale modulemaat en de manier van vervoer heeft grote invloed op de kosten. HDO kan door zijn ligging aan een haven ook modules via het water vervoeren, wat een CO₂-reductie van 94% betekent t.o.v. vervoer over de weg. Al bij de start van een project wordt de methode voor vervoer bepaald. Voor een lopend project aan de Kruisstraat in Haarlem – een autoluwe, binnenstedelijke locatie – werkt HDO met elektrische plateaus om de laatste kilometer naar de bouwplaats te overbruggen.

Het gevaar bij het werken met modulebouw is dat de menselijke maat verloren gaat en een ver doorgevoerde standaardisering kan tot saaie blokkendozenarchitectuur leiden. VLOT architecten deed in opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf onderzoek naar de kwaliteit van flexwoningen. Het onderzoek ‘Flex Woonkwaliteitsplan’ is onderdeel van het Young Innovators programma en is via de website van VLOT architecten te downloaden: FLEX woonkwaliteitsplan

Verschillende projecten

Aan het de hand van verschillende projecten die VLOT binnen het systeem van HDO heeft ontworpen, vertelt Stefan welke thema’s uit het onderzoek zijn meegenomen. Zo is bij een locatie voor opvang voor Oekraïense vluchtelingen vanwege de beperkte oppervlakte van de woningen een gezamenlijk paviljoen toegevoegd dat centraal staat in de openbare ruimte. Stefan tipt dat de openbare ruimte, evenals de galerijontsluitingen, belangrijke onderdelen zijn om ontmoeting te stimuleren. Deze moeten altijd zorgvuldig worden mee-ontworpen en kunnen een project onderscheidend maken.

Belangrijke leerpunten uit het eerste gezamenlijke project: neem een fietsenstalling mee in het ontwerp, neem openingen mee in de kopgevels en zorg voor ruime galerijen zodat de looproute niet direct langs de ramen voert en bewoners minder geneigd zijn om gordijnen te sluiten.

Hoewel modules technisch gezien bij voorkeur boven elkaar worden geplaatst en woningtypen zoveel mogelijk worden gestapeld, blijkt er binnen die randvoorwaarden nog veel ontwerpvrijheid mogelijk. Zo hoeft het werken met modulebouw niet te leiden tot eenduidige woningen. Door modules op verschillende manieren te schakelen, kunnen diverse doelgroepen binnen één project gehuisvest worden zodat mensen elkaar blijven ontmoeten. Twee modules, waarvan een met keuken en sanitair en een met extra slaapkamers, kunnen een gezin huisvesten. Stefan vertelt hoe belangrijk het is om niet alleen de standaardplattegrond te herhalen, maar bijvoorbeeld bij de hoekoplossingen voor een andere module te kiezen. Door te spelen met herhaling én variatie kun je zowel kwaliteit als betaalbaarheid in een project brengen.

Gezamelijk inschrijven

HDO en VLOT schrijven regelmatig gezamenlijk in op tenders. Zo hebben ze recent ingeschreven op een project waarbij een terugnamegarantie onderdeel was van de uitvraag. Dat is een interessante rekensom die in een vroeg stadium moet worden gemaakt. Factoren als de gebruiksduur van de woningen, de toekomstige locatie en de kosten van transport en herplaatsing spelen daarbij een belangrijke rol.  De discussie verschuift daarmee van investeringskosten naar totale levensduurkosten en restwaarde. Tegelijkertijd wordt hier de kwaliteit van het eigen product zichtbaar. Hoe minder onderhoud, herstel of vervanging nodig is voordat een woning opnieuw ingezet kan worden, hoe hoger de restwaarde. Een demontabel wand- en gevelsysteem kan zich daarmee niet alleen circulair, maar ook economisch terugverdienen.

Tijdens de afsluitende discussie vertelt Jeroen Rutte van HDO aan aanwezige gemeenten dat uitvragen naar module- en flexwoningen soms meer ontwerpvrijheid vragen dan traditionele woningbouw. Voor een prijsvraag hebben VLOT en HDO voor de nota van inlichtingen doorgevraagd over de gezamenlijke huiskamer uit het PvE. Uiteindelijk is voor dat specifieke project en die doelgroep juist gekozen om de privéhuiskamers groter te maken. Ook legt Jeroen uit dat een eis voor een separaat toilet in een plattegrond soms hoge kosten met zich meebrengt. Dat is budget dat ook in hoogwaardiger gevelmateriaal, extra ramen in kopgevels of een grotere buitenruimte gestoken kan worden. Door ontwerpruimte te laten in de uitvraag kan een modulebouwer zijn eigen systeem inzetten en een slim en efficiënt ontwerp voorstellen waar ruimte blijft voor een mooi project met goede ontsluitingen, aantrekkelijke buitenruimtes en goede woningplattegronden.

De middag liet zien dat de toekomst van modulaire woningbouw niet alleen draait om snelheid en efficiëntie. Juist de combinatie van industrialisatie, woonkwaliteit, circulariteit en slimme samenwerking bepaalt uiteindelijk het succes van een project.

Lessons learned

• Los problemen op vóór de uitvoering.
• Parametrisch ontwerpen en integraal engineeren voorkomen kostbare fouten in fabriek en op de bouwplaats.
• Modulair bouwen begint bij logistiek.
• Bereikbaarheid, transport en montage bepalen al vroeg de maximale afmetingen, kosten en uitvoerbaarheid van een project.
• Standaardisatie hoeft niet ten koste te gaan van woonkwaliteit.
• Door slim te schakelen met een beperkt aantal modules kunnen toch diverse woningtypen en aantrekkelijke woonomgevingen ontstaan.
• Ontwerp niet alleen de woning, maar ook de ruimte eromheen.
• Galerijen, ontmoetingsplekken, groen en de mogelijkheid tot het stallen van de fiets blijken minstens zo bepalend voor woonkwaliteit als de woning zelf.
• Laat ruimte voor ontwerpkeuzes in uitvragen en PvE’s.

Geef ontwerpers en bouwers ruimte om hun systeem optimaal in te zetten. Door minder voor te schrijven en meer te sturen op prestaties en woonkwaliteit ontstaan vaak slimmere, efficiëntere en toekomstbestendigere oplossingen.

Contact

Wil je keer deelnemen aan een sessie van Cirkelstad Haarlem-Kennemerland of meer weten over het partnerschap van Cirkelstad? Neem dan contact op met Katrien Joosten via haarlem@cirkelstad.nl