Nog een checklist? Vraag het liever aan een olifant

Gastcolumn van Vera van Maaren, themaspecialist toekomstbestendige gebiedsontwikkeling

Gebiedsontwikkeling heeft geen tekort aan mooie plannen. Ze heeft een tekort aan samenwerking. Maar hoe lossen we dat op? Meestal met nóg een checklist, een extra kader of een nieuwe handreiking. Terwijl olifanten, orka’s en bonobo’s ons al heel lang laten zien dat het anders kan.

Het afgelopen jaar zat ik in tientallen sessies over toekomstbestendige gebiedsontwikkeling. Ik zag ambitieuze plannen, volle flappen en eindeloze post-its. Maar ook hoe diezelfde ambities later stilletjes uit aanbestedingsdocumenten verdwenen. Niemand had ze geschrapt. Ze waren gewoon verdampt.

Dat heet ambitie-erosie. Bij iedere stap, van visie naar contract, verdwijnt een stukje ambitie. Kosten, planning en risico’s nemen het over. Uiteindelijk bouwen we een wijk die precies doet wat de spreadsheet vraagt. Niet meer, niet minder.

Vier bezwaren, één probleem

In bijna iedere sessie hoor ik dezelfde bezwaren. ‘Dit kost te veel tijd.’ Misschien, maar een gesprek met de beheerder vooraf is goedkoper dan een herontwerp achteraf. ‘De businesscase laat het niet toe.’ Zolang we alleen tot de oplevering rekenen, klopt dat misschien. ‘Dit is niet mijn verantwoordelijkheid.’ Precies, en daarom voelt niemand zich verantwoordelijk voor het geheel. ‘We weten niet hoe.’ Terwijl de kennis er vaak wel is, maar niet bij de juiste persoon terechtkomt.

Het lastige? Al deze bezwaren zijn een beetje waar. En juist daarom houden ze alles bij het oude.

Dat zag ik ook tijdens ontwerpend onderzoek met gemeenten, ministeries, kennisinstellingen en marktpartijen. We ontwikkelden een routekaart voor toekomstbestendige gebiedsontwikkeling. Onderaan stond een bescheiden roze balkje: ‘organisatie’. Gaandeweg groeide dat uit tot het belangrijkste onderdeel. Eigenaarschap, houding, veranderbereidheid en bestuurlijk lef bleken minstens zo bepalend als techniek en beleid.

Vertrouwen als onderstroom

Samenwerken draait niet alleen om structuren, maar vooral om houding en gedrag. Vertrouwen is daarbij de onderstroom. Wie elkaar begrijpt, zoekt samen naar oplossingen. Zonder vertrouwen verdedigt iedereen vooral zijn eigen belangen. Daarom moeten we eerder met elkaar in gesprek, ook wanneer dat ongemakkelijk is.

Wat het dierenrijk ons leert

Olifanten delen hun geheugen. De oudste vrouwtjes weten waar water te vinden is en geven die kennis door. In gebiedsontwikkeling verdwijnt waardevolle ervaring juist vaak met vertrekkende projectleiders.

Orka’s laten zien hoe belangrijk netwerken zijn. Oudere vrouwtjes delen hun kennis, juist wanneer voedsel schaars is. Ook wij moeten netwerken bouwen waarin gemeenten en ketenpartners van elkaars ervaringen leren.

En bonobo’s? Die vormen sterke allianties en lossen spanningen op door contact. Hun les: ga het gesprek aan in plaats van het uit de weg te gaan.

Meer vrouwen aan de top

Wat deze voorbeelden gemeen hebben? Leiderschap draait niet om de hardste brul, maar om relaties, kennis delen en samenwerken. Dat brengt me bij een ander punt: we hebben meer vrouwen aan de top nodig. Niet omdat mannen dit niet kunnen, maar omdat een eenzijdige top ook eenzijdig leiderschap in de hand werkt.

Ik pleit niet voor het vervangen van de wethouder door een olifant. Al zou die de woonvisie waarschijnlijk niet vergeten.

Ik pleit niet voor het vervangen van een wethouder door een olifantVera van Maaren

Maar laten we ophouden te denken dat een nieuwe checklist onze problemen oplost. De verandering begint met vertrouwen, anders samenwerken en het lef om buiten de lijntjes te kleuren.

Hoe brengen we dat in de praktijk? Ik heb vijf concrete tips voor toekomstbestendige gebiedsontwikkeling.

Contact:

Auteur: Vera van Maaren, themaspecialist toekomstbestendige gebiedsontwikkeling
Mail: gebiedsontwikkeling@cirkelstad.nl