Provincie Gelderland maakt al 10 jaar werk van hergebruik van leegstaande panden

Het programma SteenGoed Benutten van de Provincie Gelderland bestaat 10 jaar en dat wordt gevierd.  Samen met Cirkelstad en Circulair Centrum Nederland werd op 23 juni een bijeenkomst gehouden over het circulair transformeren van leegstaand vastgoed. Een volle zaal was het gevolg op de prachtige locatie: de (getransformeerde) Koepelgevangenis van Arnhem. Inspirerende sprekers gaven vanuit de praktijk hun visie op het thema en ook de aanwezigen hadden een actieve rol, namelijk tijdens het “waar-niet waar” spel, waarbij hun kennis over staal, beton en hergebruik werd getest en tijdens de dialoog sessie, waar ook aansprekende praktijk ervaring werd ingebracht.

SteenGoed Benutten houdt zich bezig met het oplossen van leegstand en voert een beleid van ‘Niet slopen, tenzij’. Mirjam Koopman, regisseur SteenGoed Benutten: “In Londen is dat zelfs al in het officiële beleid vastgelegd. Er ligt ontzettend veel CO2 vast in gebouwen, en materialen worden steeds schaarser. Samen met ketenpartners zoeken we naar strategieën samenwerking om hier werk van te maken, want ook wij hebben de waarheid niet in pacht. De levensduur van een gemiddeld utiliteitsgebouw in Europa ligt tussen de vijftien en dertig jaar. Het moet mogelijk zijn om die aanzienlijk op te rekken.”

Voordat de zaal stellingen voorgeschoteld krijgt, stellen de sprekers zich alvast kort voor. Arend van de Beek en Arnoud Leerling van Circulair Centrum Nederland zetten vol in op digitalisering. Als oud IT-ondernemer heeft Arend affiniteit met enen en nullen. De grootste uitdaging is echter kennisoverdracht. Arnoud: “Kennisontwikkeling gaat razendsnel, maar de grote vraag is hoe we de onderzoeken van TNO en universiteiten uit binnen- en buitenland kunnen doorvertalen naar de mensen op de werkvloer.”

Wytze Kuijper vertelt over Cirkelstad, dat in 2006 bij toeval is ontstaan. “Het woord circulariteit bestond nog niet eens. Toch zijn we community’s gaan opbouwen en hebben we de taal eenduidig gemaakt. Dat is Het Nieuwe Normaal gaan heten.” Voor ieder die vreest vanwege een andere manier van werken te verdwalen in het transformatieproces, heeft architect Daan Josee de enigszins geruststellende woorden: “Transformatie gaat eigenlijk om de indrukwekkend grote som van heel veel kleine bijdragen.”

Waar – Niet waar!

Met rode en blauwe kaartjes in de hand, moeten de aanwezigen een keuze maken. Zijn de stellingen die Mirjam voorlegt waar of niet waar?

1. Beton wordt zwakker naarmate het ouder wordt;
2. Bij de productie van staal wordt evenveel CO2 geproduceerd als staal;
3. Een circulaire transformatie draait alleen om het hergebruik van materialen;
4. Installaties hebben doorgaans de grootste negatieve impact tijdens de gehele levensduur van een gebouw;
5. Huisvestingsprogramma’s blokkeren herbestemming.

(De antwoorden staan onder het artikel!)

Gebouw als materiaaldepot

“We zijn met z’n allen een containerschip aan het keren,” begint Arend van de Beek zijn presentatie. “We moeten een gebouw gaan beschouwen als materiaaldepot. Het tijdlijnmodel van een modern gebouw is echter nog steeds hetzelfde. Er is een wens, dan komt het ontwerp, een aannemer realiseert het en na dertig, veertig jaar komt de sloper in beeld.” Door middel van digitalisering en door de sloper eerder bij het proces te betrekken, creëert hij voldoende tijd voor het maken van een inventarisatie op basis van wat er allemaal vrijkomt en het hergebruikpotentieel. “Als de sloper dat binnen de drie maanden die hij krijgt om het gebouw weg te halen ook nog moet doen, begrijpt iedereen dan hier kansen onbenut blijven.”

De basisdoelen zijn duidelijk:

• Het reduceren bouw- en sloopafval;
• Het reduceren van primair grondstofverbruik;
• Het reduceren van CO2-emissies.

We werken vanuit een aantal basisprincipes:

• Losmaakbaar bouwen;
• Het tekort aan materiaal completeren met biobased;
• Het hergebruiken van materialen op een zo hoog mogelijk niveau op de R-ladder;
• Niet failliet gaan, oftewel: er moet een verdienmodel zijn.

Hergebruik is volgens Arend echter een gevaarlijke term. “Materialen verbranden geldt ook/nog als hergebruik, namelijk.”

Het Nieuwe Normaal – Sloop spreekt dan ook over ‘Omgang met Vrijkomende materialen’ en daarmee maakt de R-ladder inzichtelijk hoe hoogwaardig er wordt omgegaan met vrijkomende producten en materialen (% massa).

Digital twin

Hoe gaat het digitaliseren in zijn werk? Arend: “We maken een digital twin; een 3D model, met de Pointcloud techniek. Als we door een gebouw lopen, scannen we miljarden laserpuntjes in en maken we eigenlijk een bouwtekening van een gebouw dat er al is.” Alle componenten worden geïdentificeerd en krijgen een code. “Zo brengen we in kaart wat we met elk element gaan doen en kunnen we exact vastleggen hoeveel we gaan hergebruiken. Bij een van onze meest recente gebouwen was dat bijvoorbeeld maar liefst 92,4%.”

Fons Vitae Lyceum

Dan is het de beurt aan Daan Josee van Maas Kristinsson Architecten, die een hele rits inspirerende projecten de revue laat passeren, waaronder het Fons Vitae Lyceum in Amsterdam. De oude houten elementen die daarin zijn geplaatst, geven een wonderschoon effect aan de klaslokalen. “Het is prachtig om te zien hoe alle dingen uit het verleden in het nieuwe zijn geïntegreerd en het nieuwe te gast is in de historie van het oude gebouw.” De truc is om oude bouwdelen te ontdoen van hun oorspronkelijke functie en de herbruikbaarheidspotentie ervan te zien. “Dat is de mindset. In feite is het een eeuwenoud gebruik. Bijna elke Griekse tempel is een samenstelsel van oude bouwdelen. Aan ons de taak om ons die vaardigheid weer eigen te maken.”

Als hij iets verder de toekomst inkijkt, ziet hij dat we de slag moeten maken van centralisatie naar decentralisatie. “Iedereen is een energieproducent aan het worden, maar zou je dat niet anders moeten organiseren, bijvoorbeeld in coöperatieve buurtschappen?” Hij stelt voor dat iedere wijk zijn eigen energiesysteem, smart grid en biovergister krijgt. Ga dus in gesprek met elkaar en benut ook de sociale kracht om tot andere oplossingen te komen. “Dát jaagt innovatie aan, en maakt je weerbaarder. In het huidige overspannen netwerk zijn er zo veel stakeholders dat je niks gedaan krijgt. Afstappen van gewoontegedrag is waar het gesprek met elkaar begint. Het willen luisteren naar elkaar levert begrip en daadkracht op. Vernieuwing kan niet plaatsvinden als alles vastzit.” Ook hier geldt dus ook: Beter benutten van wat er al is!

Systeem zegt “nee”

“De onderbuik zegt ja, maar het systeem zegt nee,” stelt Wytze. “Maar breng dat naar ons toe. Cirkelstad geeft feedback aan het Rijk en als we dit met z’n allen willen, écht willen, zullen we het anders moeten organiseren. Met 1.700 geëvalueerde projecten zien we wat er al mogelijk is.”

Arnoud van Sisseren (Gem. Deventer): “Regelgeving loopt nooit voorop, maar altijd achterop. Dat is de crux.” Als er nu geen mensen opstaan die zeggen: we gaan dit gewoon doen, zit iedereen straks met de handen in het haar.

Mirjam Koopmans (Prov. Gelderland): “Europese regelgeving komt eraan en oefenen met `WLC-GWP kun je beter vandaag doen, in plaatst van wachten op wat je zeker weet dat gaat komen.” Haar collega Irene Buitenhuis geeft aan dat SteenGoed Benutten zowel kleine als grote ‘pakketjes’ met financiële bijdrage voor inhoudelijke ondersteuning. “We helpen waar we kunnen in proces en uitvoering van projecten. Bij kleine vragen, op het gebied van ambitiebepaling en ontwerpkeuzes, maar ook bij vragen als: hoe kan ik gedurende alle projectfases circulariteit in het oog houden? Dan blijven we langdurig langszij om de initiatiefnemers te ondersteunen.”

Liefde

Uiteindelijk draait het om liefde, aldus Daan. “Als je met liefde naar een weggeworpen radiator kijkt, zie je andere dingen. Bij verliefdheid net zo. Dan ben je nieuwsgierig naar het karakter en de eigenschappen van iemand. Zo moeten we objecten ook gaan bekijken. Met liefde. Daar begint het.”

Antwoorden Petje Op Petje Af:

1. Niet waar; beton hard verder uit en wordt kwalitatief hoogwaardiger
2. Niet waar; 1 kilo staal heeft 1,6 kilo CO2 gekost
3. Niet waar; het gaat niet alleen om hergebruik, het gaat om het inzichtelijk maken van herkomst van materialen waarbij beter benutten wat er al is (hergebruik) een grote positieve impact heeft
4. Waar; naast installaties zijn de grootste impactfactoren beton, staal en glas
5. Waar; met name in het onderwijs zijn de huisvestingsprogramma’s die geschreven worden ‘maatkostuums’ gemaakt, en niet van uit het principe van ‘adaptief vermogen’, ‘losmaakbaarheid’ en ‘hergebruik potentie’

Contact

Wil jij ook leren ’Beter Benutten’?

Vraag een HNN-evaluatie aan voor sloop-nieuwbouw, bestaande bouw en/of voor sloop.

Wil je aansluiten bij Cirkelstad Arnhem-Nijmegen of heb je ideeën voor de community? Neem dan contact op met Wytze Kuijper, spinner Cirkelstad Anrhem-Nijmegen: wytze.kuijper@cirkelstad.nl +31 6 22 968568